به نام خدا

اشکال را چنین وارد می کنند که از فاعل مجرد، فعل صادر نمی شود. عباره الاخری آن این است که لازمه ی صدور فعل وجود جسم است.

چنین پاسخ می دهند که خیر. برای صدور و انتساب یک فعل به فاعلش کافی است سه شرط محقق گردد. آن سه شرط: اول، عدم فاعل، عدم فعل را در پی داشته باشد. دوم، فاعل از اجرای فعل غرض و غایتی داشته باشد. سوم، نتیجه فعل تحقق آن غایت گردد. اگر این سه شرط محقق گردد، فاعل با هر وصفی، فاعل آن فعل است.

اشکال را بر جمع بین تجرید خداوند و فاعل بودنش گرفته بودند. و پاسخ نیز از سوی متکلمان بوده است. البته به گمان من تحقیق هر سه شرط فوق  در مورد خداوند امر بس دشواری است. اول اینکه چگونه تحقیق کنیم عدم وجود افعال منسوب به خدا را با فرض عدم خدا؟ دوم اینکه چگونه به غایت­مندی خدا پی ببریم؟ و سوم اینکه چگونه تناسب نتیجه فعل او را با غرضش بسنجیم؟

آنچه آمد از درس کلام آقای ملکیان بود.